BÙI-GIÁNG-TỈNH “HƯƠU NON DỊU DÀNG” HAY BÙI-GIÁNG-ĐIÊN “RỐNG TO NHƯ THÚ DỮ”

Hiểu và thấm thía cái triết thuyết Nhất Nguyên Thể  (Vạn vật khởi nguyên từ một thể), người đọc có thể sẽ nhận ra dáng hình và dáng thơ của “Đười Ươi thi sĩ” - khởi nguyên của loài người: Đi về trong cõi người ta/ Trước là thi sĩ sau là đười ươi/ Trận sầu kết chặt cơn vui/ Tiền trình vạn lý chôn vùi dấu chân (Gấu ôi).

Và như vậy, cái câu hỏi khó trả lời xưa nay: “Bùi Giáng điên hay không điên”? cũng sẽ dần dần lộ diện như chính ông đã từng bộc bạch trong Lời tựa cuốn “Martin Hoelderlin Và Tư Tưởng Hiện Đại”: Cái kẻ dịu dàng như hươu non đành chịu bóp chết lòng mình để rống to như thú dữ. Và Nietzsche đã điên. Trước Nietzsche mấy chục năm, Hoelderlin cũng đã điên. Cùng với bao kẻ khác cũng đã điên. Để ngày nay… Để ngày nay chúng ta tụ hội về đây, xôn xao nêu câu hỏi: “Cớ sao mà điên”? Nêu một cách rất ngây thơ tròn trĩnh (trích theo “Bùi Giáng - Trong cõi người ta”, tr.393-394).

Vậy nên, Bùi - Giáng - Tỉnh như “hươu non dịu dàng” hay Bùi - Giáng - Điên “rống to như thú dữ”, cố quận hay phiêu bồng… uyên nguyên vẫn chỉ một mà thôi.

BÙI GIÁNG - THÂN PHIÊU BỒNG, HỒN CỐ QUẬN

Hiểu Bùi Giáng đã khó, hiểu thơ Bùi Giáng lại càng quá khó. Ông cứ “ngày tháng ngao du” giữa cuộc đời bụi bặm, bước chân nhảy múa xôn xao, la hét huyên thuyên trên đường phố Sài Gòn. Rồi ông lại hàng giờ ngồi lặng như thiền dưới một tàn cây để thẫn thờ đếm những chiếc lá rơi tịch lặng. Có khi rong chơi suốt thời gian dài như kẻ không nhà. Có lúc lại đóng cửa nằm nhà hoặc đu đưa trên chiếc võng dưới tàn cây trong vườn suốt hàng tháng trời tịnh khẩu. Lúc như Bồ tát, lúc giống ăn mày; lúc tỉnh lúc điên, lúc đi lúc ở… Một thân phiêu bồng, một hồn cố quận, không biết nơi đâu là chỗ dừng chân…

1. Bùi Giáng - Một thân phiêu bồng

Cuộc phiêu bồng của Bùi Giáng là một cuộc rong chơi bất tận. Cơ hồ như từ trong bản thể máu tim của con người kia khi mới chào đời, đôi chân bé nhỏ chưa đủ sức kéo thân xác phiêu du, nhưng “tim máu” thì đã thoát xác phàm, du hành về những miền xa vô cùng tận: Anh nằm đây mà tim máu đi/ Đi chỗ khác, đi rất xa, xa lắm/…/ Đi chỗ khác xa vô cùng vậy!/ Vô cùng vô tận là ở đâu? (Xa vô cùng vậy). Như cánh chim én “ly kỳ”, thân non tơ, bé bỏng mà cánh dạt dào bay đến những chân trời mộng, “phiêu du qua bao đỉnh trời” (Trịnh Công Sơn), đôi cánh bay bé nhỏ mà “Dang tình yêu rộng ra ngoài trăm năm”: Còn chim chóc? Còn đâu đâu/ Những chân trời mộng chim dào dạt đi/ Ôi chim én! Ôi ly kỳ/ Tấm thân nhỏ xíu mà đi khắp trời/ Bởi nhòe đôi cánh thảnh thơi/ Dang tình yêu rộng ra ngoài trăm năm (Chuyện chim). Như vậy cánh chim phiêu bồng Bùi Giáng không chỉ phiêu du qua những không gian rộng mà còn phiêu du vượt cả thời gian đằng đẳng “trăm năm”, gom cả chiều rộng không gian vô tận và chiều dài thời gian bất tận. Đang ngẩn ngơ tìm dấu chân người trên mặt đất, thân phiêu bồng lại vút lên cả chiều cao dõi theo những áng mây trời đang lãng du trên cao xa lồng lộng: Tìm thơ dấu chân người xưa tư lự/ Ở bên đường ngóng dõi khánh vân bay (Những nhành mai), Xin chào nhau giữa bụi đầy/ Nhìn xa có bóng áng mây nghiêng đầu (Chào nguyên xuân), rồi: Tôi ngẩng mặt ngó ngàn mây cao rộng/ Tôi cúi đầu nhìn mặt đất thấp đen và:

Sông trắng quá bảo lòng tôi mở cửa

Trăng vàng sao giục cánh mộng tung ngần

Còn ở lại một ngày còn yêu mãi

Còn một đêm còn thở dưới trăng sao

Thì cánh mộng còn tung lên không ngại

Níu trời xanh tay vói kiễng chân cao (Phụng hiến)

Phiêu bồng giữa hai chiều cao - thấp (Giữa Đất với Trời, Giữa Dấu chân/ Giữa bụi đầy/ Ngẩng mặt, cúi đầu/ Kiễng chân với Khánh vân/ Áng mây/ Ngàn mây cao rộng/ Níu trời cao), Bùi Giáng lại chuyển di theo cả hai chiều Nam - Bắc rồi lạc đến cả trời Tây: Bóng du ải Bắc phiêu bồng/ Thổi sương ngần bạch quyên vòng cõi Nam (Sầu lục tỉnh); Hờn phố thị để lạc hồn cõi lạ/ Sầu phố xanh từ bữa nọ em đi/ Tuyết trời Tây có nguôi lãng những gì (Không đủ gọi). Nghĩa là, con người ấy thực sự đã xê dịch bất tận đời mình trong cả bốn phương không gian. Không phải chỉ bốn phương Đông - Tây - Nam - Bắc theo lẽ thường của phép Tứ tượng mà là gom cả Ngũ phương của phép Ngũ hành vì có cả phương Trung ương (Trời - Đất). Đó chính là ngũ phương tung hoành ngang dọc, hoàn toàn không phải chỉ dừng lại đơn thuần ở bốn phương không gian.

Không  gian phiêu bồng trong thơ Bùi Giáng rất đa phương, đa diện, lúc bốn phương, lúc có cả năm phương, lại có lúc là “bốn phía, ba phương”: Gió thổi dậy lùa mơ vào bốn phía/  Ba phương trời chung gục khóc đêm giông (Phụng hiến), lúc là “bốn trời, ba bề, bảy ngõ”: Nằm giữa vườn cây nhớ bốn trời/ Ba bề bảy ngõ nhớ muôn nơi (Cũng là như thể) cùng rất nhiều thứ phương tứ tung đảo lộn theo kiểu tư duy phiêu bồng rất Bùi Giáng: Bữa em đi trời xanh không nói. Rằng em sẽ ở cuối chân mây chân trời chân đất chân cát chân anh (Em quên)… Ngoài không gian vô tận ấy, cái sat - na thời gian cũng được Bùi Giáng thể hiện thành công bằng những “nốt nhấn thơ” tài hoa khiến mỗi lần đọc lên cứ nghe rờn rợn bởi cái “sự đi” vô tình của thời gian trong một kiếp người. Có cảm giác, hễ để vụt qua cái sát - na kia là thân trượt dài về với tàn phai và đổ vỡ: Lên mù sương xuống mù sương/ Bước xa bờ cỏ xa đường thương yêu (Áo xanh). “Xa bờ cỏ” là “xa đường yêu thương” trôi miên man giữa hai chiều mù sương phiêu dạt, để bất chợt đốn ngộ từ sát - na bé nhỏ giữa cuộc người rằng: Rồi từ đó về sau mang trái đắng/ Bàng hoàng đi theo gió thổi thu bay (Không đủ gọi) và: Hỏi rằng: từ bước chân ra/ Vì sao thấy gió dàn xa dặm dài (Chào nguyên xuân). Chợt rùng mình nhớ lại cái sát - na mong manh giữa sống và chết trong tích tắt tàn hơi của thi sĩ Bích Khê: Ồ, đừng có ngớp! mời anh hãy bước/ Qua nơi này là cách biệt trần gian (Một cõi trời).

Dẫu biết một “phiêu linh” là một chịu “thiệt thòi”, là “tồn sinh” trong “cát lầm” bụi bặm cho bản thân mình: Thiệt thòi đời mộng phiêu linh/ Canh sương ngọc thụ tồn sinh cát lầm (Mùa phượng cũ) và đem lại sự “mòn mỏi” đợi chờ cho cả người ở lại: Hồn du mục cỏ hoa mòn mỏi/ Rừng đêm xanh trăng tạ không lời (Về giữa ngọ), Sườn non bốn vó ngựa trèo/ Sông mờ bóng phượng ai chèo thuyền nan (Phượng), thậm chí là phiêu du trong những trận đau đời “lồng lộn”: Các em vô tận phiêu bồng/ Phiêu du suốt cõi trận lồng lộn đau (Lời là) và thừa biết trong những cuộc “bỏ đi” ấy,  “khổ đau” luôn ập đến bất ngờ, không đợi chờ, “hò hẹn”: Nửa đời bỏ lạc thâu canh/ Nửa linh hồn bỏ nước xanh lên bờ/ Khổ đau về chẳng hẹn giờ/ Hoang liêu phố rộng bước hờ hững đi (Ngủ dài)… nhưng người thơ vẫn cứ duỗi rong như người thủy thủ trên dặm nghìn biển sóng: Tôi người thủy thủ ra đi/ Chân trời thấy nước đợi kỳ lên mây (Mái hiên), vẫn “thuận tòng chịu vậy”: Thôi thì vậy - hồng trần chịu vậy/ Thuận tòng theo quan ải đèo truông (Chuyện thình lình), thậm chí còn nhận ra rất rõ sự khoái cảm khi cuộc viễn hành để lại sau lưng những âm thanh “dội mãi” trên đường chiều: Những nhịp bước trên đường còn dội mãi/ Vang về đâu không vọng lại hồi âm (Chiều) và Bốn vó lên đèo truông ải vang/ Trùng quan một bận gió lên ngàn (Kể chuyện), nhận ra cả sự huyền diệu “lung linh” trong cuộc phiêu bồng vô cùng, vô tận: Đi về vô tận mà ra vô cùng/ Phiêu bồng cổ lục linh lung (Khách biên đình) qua suốt “mấy miền mấy cõi nhớ quên” vẫn nghe thông reo, rừng vọng, suối ngân đón chào trên truông đèo đi qua và trên cao kia những hào quang mây trời vẫy gọi: Đầu xanh tư lự mấy phen/ Mấy miền mấy cõi nhớ quên mấy lần/ Thông đèo rừng núi suối ngân/ Mây trời vấn vít hồng vàng mây bay (Chuyện chiêm bao 18)…

Có thể nói, Bùi Giáng thừa biết sự thiệt thòi, mất mát của cái thói phiêu bồng, nhưng nhà thơ nghiễm nhiên tuân thuận theo những chuyến duỗi rong và thậm chí còn rất “đã đời” trong những cuộc phiêu bồng ấy cho dù lãng du đến tận mây trời hay chỉ là những cuộc lãng du “chạy vòng” loanh quanh giữa cuộc đời thực tế: Sài Gòn, Chợ Lớn rong chơi/ Đi lên đi xuống đã đời du côn” và Chạy vòng quanh Thu Lục Tỉnh bao la/ Cồn Sa Đéc Sóc Trăng sương vòi vọi (Màu xuân).

2. Bùi Giáng - Một hồn cố quận

Gót phiêu bồng tung theo vó ngựa dù có tìm được khoái cảm, Bùi Giáng vẫn nhận ra sự “gay cấn” trong những cuộc phiêu bồng, vì thế, dù thân đã “đầu thai trong vó ngựa” hồng trần thì hồn thơ lại “hóa sinh” trở về bản nguyên nguồn cội giữa “núi đá mưa ngàn”: Lời gay cấn đầu thai trong vó ngựa/ Hồn hóa sinh về núi đá mưa ngàn (Gửi thôn nữ); đôi lúc, nhà thơ còn thức nhận rất rõ cái “thiên cổ sầu” của sự chung chiêng “tơi bời lảo đảo” của những đoạn trường từ tạ để thấy cả cuộc đời bưng mặt khóc giữa biệt ly: Sầu thiên cổ chợt về trên nước dạo/ Gió biên đình chợt ẩy gục đầu hoa/ Ồ ly biệt tơi bời bờ lảo đảo/ Em ra đi - Đời bưng mặt khóc òa (Chiêm bao). Vì thế, nhà thơ dường như chỉ thực sự tìm được niềm vui khi quay về cố quận: Em về xứ cũ một mai/ Nhìn xem cố quận trúc mai hội hè (Nàng tiên ôi), và thực sự buồn nếu chỉ một đi mà chẳng trở về: Tôi ngồi khóc suốt sơn khê/ Ngàn sau ai dắt nàng về thăm tôi (Ôi một nàng tiên). Một nỗi buồn trùm “suốt” cả “sơn khê”.

Cứ ngỡ rằng, tìm được khoái cảm trong cuộc lữ của mình là một đi không trở lại, nhưng không, từ trong bản thể, cái “sơ nguyên mộng” vẫn là cái quyết định sau khi nhà thơ “sực tỉnh giang hà” giữa cuộc “biển dâu”: Biển dâu sực tỉnh giang hà/ Còn sơ nguyên mộng sau tà áo xanh (Áo xanh). Ở đây, hình như, sau khi trải qua muôn biến thiên, thăng trầm của “sử lịch”, nhà thơ đã ngộ ra cố quận nguyên sơ mới chính là nơi tái sinh của vĩnh viễn xuân: Vì từ độ manh nha trăng là nguyệt/ Kinh là kỳ từ sử lịch phân vân/ Từ cố quận tái sinh xuân tận tuyệt (Không thể nói rằng). Nếu nói rằng, cái “ban đầu” là “nguyên xuân” để rồi từ đó, con người làm cuộc dấn thân phiêu bồng thì sau cuộc dấn thân ấy con người lại trở về với cái- mai - sau- đầu - tiên, nghĩa là lại trở về cố quận khởi nguyên: Mai sau hẹn với ban đầu/ Chờ nhau ngõ khác ngó màu nguyên xuân (Hẹn ước). Chính vì thế, cố quận của Bùi Giáng, ở bề sâu triết học chính là cái Nhất Nguyên Thể Luận, cái uyên nguyên “sơ nguyên”, “nguyên xuân”, “nguyên tiêu” khởi thủy: Người kỹ nữ ngày xưa trên bến nước/ Sẽ đi về trong bóng nguyệt quanh năm/ Và sẽ nhắc với đời em chuyện trước/ Vòm nguyên tiêu rơi rụng giữa trăng rằm (Về giữa ngọ); là “rừng rú thẳm” , “quê thân thiết”: Sực nhớ rằng đây rừng rú thẳm/ Là quê thân thiết biết bao chừng (Người về); là “thôn làng”, “khe suối”, “hang rừng”: Xuống thôn làng ngó lá rụng ven khe/ Mùa tháng chạp chim trời xa lỡ hẹn/ Với sông thu từ một buổi bay về (Hang rừng). Cố quận sơ nguyên của Bùi Giáng còn là cái “đầu tiên… thiên hương thiên thượng” và “man dã”: Vì có lẽ từ đầu tiên em đã/ Là thiên hương thiên thượng vô biên thùy/ Em xuân sắc tìm anh từ man dã/ Em dã man gạn hỏi: anh là gì (Vì có lẽ); là cái “vạn đại” có người đẹp “đi về” sau cuộc trầm luân “no nê” với những phiêu bồng: Rồi nó khóc dỗ hoài nó không nín/ Nó nói rằng giờ bao tử no nê/ Nó khởi sự nhớ người yêu quá sức/ Ồ giai nhân! Từ vạn đại đi về (Người ấy). Đúng như thế, cố quận với Bùi Giáng là “cỗi nguồn”, “tình thương từ đầu”, “hương màu đầu tiên”: Tình yêu rất có cỗi nguồn/ Ấy là quý chuộng tình thương từ đầu/ Tình yêu đi mất từ lâu/ Vẫn còn ở mãi hương màu đầu tiên (Tình yêu). Vậy nên, từ những cõi phiêu bồng xa xôi có hình bóng “tố nữ tiên nga” với “tuyệt thể nín thinh”, người lại trở về “đủng đỉnh” gót trần và “thình lình cười to” giữa trần thế gụi gần trong “một giờ… bất ngờ tao ngộ”:

Em từ tố nữ tiên nga

Đi về đủng đỉnh như xa như gần

… Em từ tuyệt thể nín thinh

Bất ngờ tao ngộ thình lình cười to (Một giờ).

Ngoài cái cố quận trong tư duy của cỗi nguồn triết học ấy, cố quận tìm về của nhà thơ còn là sự trở về với bổn làng, đồng quê miền Trung đất Việt. Ở đây, người thơ cũng đã nhận ra những nét đẹp nguyên sơ đến mê cả hồn người: Sương đồng sương ruộng từ khi/ Ta từ vô tận mà đi trở về/ Một vùng thủy thảo thôn quê/ Tầm sương sái điện tê mê tình người (Cá sóng). Bùi Giáng còn mong muốn được hòa nhập vào đất quê, chân quê và xem như an nhiên trở về với “biểu tượng sơ nguyên”: Đồng ruộng đó đương chờ em bước tới/ Bàn chân nhỏ gót buồn em hãy vội/ Hãy chần chờ anh soạn sửa theo chân/ Áng mây xa cũng sắp lại về gần (Biểu tượng sơ nguyên). Cái cố quận gần hơn và cụ thể hơn nữa chính là đồng ruộng quê hương, làng xóm cũ Quảng Nam mà chính ông đã tự mình thất lạc bởi những cuộc phiêu bồng: Đi về làng xóm năm xưa/ Viếng thăm quê cũ người chưa quên người/ Người hỏi tôi: “Từ đâu ông đến nơi đây?”/ - “Thưa cô thôn nữ từ đây tôi về” (Đi về làng xóm). “Từ đây tôi về” nghĩa là nhà thơ đã xem nơi xuất phát chính là nơi về lại. Trở về quê, người quê thấy lạ, cất tiếng hỏi, ông lại tỉnh rụi trả lời: Hỏi rằng: người ở quê đâu/ Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà (Chào nguyên xuân). Có nghĩa là ông đã đi mà vẫn cứ như là ông ở. Người quê có tức giận, sững cồ thì ông lại lý giải bằng cái giọng điên điên chẳng ai giận nổi: Em có gặp nó bao giờ chưa ạ/ Ở Sài Gòn mà nói giọng Quảng Nôm/ Vì quê quán nó vô cùng xa lạ/ Với chúng ta là những đứa không khùng (Người ấy). Và khi hiểu ra thì ai cũng tin, cũng cảm thông vì thơ ông gọi tên đất, tên làng Quảng Nam quá đỗi giũ gần, thân thuộc: Thanh Châu - Thương nhớ ngàn ngàn/ Vĩnh Trinh Lệ Trạch muôn vàn Duy Xuyên/ Những người quen ở Bến Đền/ Bảo An Bàn Lãnh gần bên Xuân Đài/ Sông Thu Bồn vẫn thở dài/ Thương dòng khe nhỏ thương hoài suối con (Chiều nay). Người đọc thật sự thương cảm cho gã lãng du bởi trong thơ ông cái điệp khúc bàng hoàng cứ lặp đi lặp lại: Chiêm bao tôi thấy tôi về Quảng Nam/ Rong chơi Đại Lộc Điện Bàn/ Duy Xuyên, Tiên Phước, Hòa Vang, Thăng Bình (Về Quảng Nam), Chiêm bao tôi thấy tôi về Quảng Nam/  Dòng khe mất bóng đá vàng/ Dòng sông trôi xuống Hội An, Kim Bồng (Tôi thấy tôi về).

Chiêm bao thấy mình về quê là kết quả của sự ám ảnh khi con người lúc tỉnh cứ thường trực nỗi nhớ quê. Cái cố quận Quảng Nam trong thơ Bùi Giáng, mỗi lần đọc lên cứ rưng rức nhớ thương: Tuổi nhỏ băng qua mùa sóng trùng trùng không thỏa khi nhìn anh hai mắt hai môi trở về khóc than trở về không nói, trở về không thấy quê hương (Nhỏ dại). Không lắng lòng vào đất quê đến tận cùng nỗi da diết nhớ, không thể làm nên những câu thơ viết về quê hương như rút ruột thân tằm: Đồng ruộng cũ màu trôi trong cỏ nhặt/ Dưới bình minh rạ xám gốc trơ phơi (Người đi đâu). Cái bước chân tuổi nhỏ của nhà thơ cứ chạy suốt sáng đến chiều qua từng “hàng ngò bụi ớt luống cải” quê hương, chạy cùng nước mắt của cả một tuổi thơ ngập tràn thương nhớ: Ngọn đèn dầu khóc sáng và chiều em chạy bên hàng ngò bụi ớt luống cải nắng hồng vào trong tóc không khuây (Bờ xuân). Đúng là cả một hồn quê thấm đẫm chứa chan trong thơ Bùi Giáng: Một vùng nắng phủ mai thôn/ Sương trùm nước ruộng lá dồn xuống khe/ Mai sau dù có đi về/ Xin nhìn gió rụng ngành tre thưa rằng (Em về). Như vậy thân xác phiêu du mà hồn vẫn “bỏ lại” hòa tan trong “thớ đất ruộng thừa”, hiểu lòng quê đến mức nhìn thấu cả ruột gan quê xuyên qua hết xương cốt hình hài: Hồn bỏ lại ruộng thừa trong thớ đất/ Anh nhìn em trong suốt giữa xương da (Màu xuân).

Nếu ở miền cố quận được quan niệm theo tư duy triết học với những xứ sở “nguyên sơ”, “nguyên xuân”, “đào nguyên”… ta bắt gặp thấp thoáng những dung nhan phiêu bồng xa xôi như “tiên nga, tố nữ”, rồi cả trở về  “Nguyên lý Mẹ” với những “Huyền tẫn” Âu Cơ, Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Cương Nương Tử , Hà Thanh Cố Nương, Mẫu Thân Phùng Khánh… hoặc xa hơn như “cô mọi Châu Phi”, Marilyn Moroe, Brigitte Bardot… thì nơi cố quận đồng quê gụi gần, ta lại bắt gặp trong thơ Bùi Giáng rất nhiều những “Thôn Nữ Bờ khe”, “Thôn Nữ Bờ Mương”: Tôi ngồi liên tưởng bờ mương/ Có người thôn nữ khôn lường bờ khe (Bâng quơ), Em là Thôn Nữ Bờ Mương/ Dựng vòm cỏ xóa đoạn trường tương lai (Chào em), những “thuyền quyên”, “thục nữ”: Hãy mang tôi tới bất ngờ/ Giết tôi ngẫu nhĩ trong giờ ngẫu nhiên/ Hãy mang tôi tới diện tiền/ Giết tôi chết giữa người thuyền quyên kia (Sa mạc trường ca) và cả những “Em Gái Núi”, “em Mọi Nhỏ Thanh Tân” hiện ra cũng đẹp tươi, nguyên sơ chẳng kém “thiên thần”: Em từ Gái Núi quá xinh/ Hùm thiêng ba cặp bình minh quây quần/ Em từ Mọi Nhỏ thanh tân/ Mười hai con mắt thiên thần mở ra (Gái núi mai sau)… Quả đúng là: Ông đi gặp gỡ thiên thần/ Ông về gặp gỡ từ phần tiên nương/ Ông nằm ngủ mộng du dương/ Thần tiên tụ góp miêu cương một giờ (Thần tiên cảnh giới). Nghĩa là, cả ở “nơi xa”, “nơi gần” trong vũ trụ vạn vật đều được ông  gom về  giữa cố - quận - lòng với “con tim nóng hổi chờ mong”, tận cùng “phụng hiến”: Tôi đã gửi hồn tôi biết mấy bận/ Cho mây xa cho tơ liễu ở gần/ Tôi đã đặt trong bàn tay vạn vật/ Quả tim mình nóng hổi những chờ mong (Phụng hiến).

3. Bùi Giáng - Tuy hai mà một

 Phiêu bồng, ngao du cả trong đời sống và cả ở thi ca với một tinh thần “quyết liệt”, “quyết tâm”, “tận cùng”, “quyết thể” và “tận tuyệt”. Đó là Bùi Giáng. Nhưng có ngao du đến muôn xứ sở thì tấm thân bềnh bồng ấy cũng lại tụ về để “tao phùng” cùng “nguyên xuân”, “nguyên tiêu”, “bến đào nguyên” của những giai nhân, tố nữ, tiên nga… cùng “truông rừng”, “khe rú”, “ruộng đồng”, “hang động” của những “Cô Mọi Nhỏ”, những “Em Gái Bờ Mương”, những “thuyền quyên”, “thục nữ”… Lại cũng là Bùi Giáng:

Rồi từ đó anh trở thành quyết liệt

Quyết tâm điên và say rượu tận cùng

Vì quyết thể đã từ lâu tận tuyệt

Tới ngao du tuế nguyệt để tao phùng (Không thể nói rằng).

Có lẽ chính vì thế chăng, mà thơ Bùi Giáng cứ đặt ông vào thế đối lập trước - sau: Xin chào nhau giữa con đường/ Mùa xuân phía trước miên trường phía sau (Chào nguyên xuân). “Phía trước” là “mùa xuân”, “phía sau” là cả giấc “miên trường”. “Ngày mai” là một thân “cá sóng phiêu bồng” nhưng rồi qua lớp “lớp phiêu bồng” dẫu trọn vẹn “trúc mai”, vầng trăng viễn du kia vẫn cứ “quy lai” về cõi “sương đồng” ở “cuối đường” cùng “ngàn xuân mở rộng” đón chào:

Ngày mai cá sóng phiêu bồng

Ngàn trăng ngậm bóng sương đồng quy lai

Lớp phiêu bồng mọc trúc mai

Một ngàn xuân rộng chào ai cuối đường (Gửi thôn nữ).

Phía trước - phía sau. Dừng lại - bước tiếp. Rảo bước giữa muôn dặm thị thành, lòng vẫn hướng về phía “xuân xanh”, vừa về với “bến đào nguyên” lại tiếp tục “khoác áo khinh cừu” làm cuộc viễn du bất tận: Buồn phố thị cũng xa bay theo gió/ Cộ xe nhiều cũng nhảy bỗng như hươu/ Bờ cõi dựng xuân xanh em còn đó/ Bến đào nguyên anh khoác áo khinh cừu (Những nhành mai). Trong thơ Bùi Giáng có cả “hai miền” sau trước; có đến, có đi; có từ giã, có tao ngộ; có sự dùng dằng đi - ở, ở - đi: Du dương từ giã hai miền/ Nước truông còn chảy bên triền mây trôi/ Đầu khe lá cỏ phai rồi/ Đá vang tiếng ngựa bên lời ước mong (Sầu ca sĩ). Nhưng dùng dằng cho mấy, trước sau gì rồi vẫn trở về với “cỗi nguồn”, về lại chính nơi mình đã ra đi: Thưa rằng ly biệt mai sau/ Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân (Chào nguyên xuân), và Sóng phiêu bồng tạnh màu mây xanh về (Sẽ đi)…

Đọc thơ Bùi Giáng, ta dễ nhận ra những xứ phiêu bồng và cả những miền cố quận vừa rất cụ thể nhưng đồng thời lại cũng đầy tính khái quát, biểu trưng. Hình như phiêu bồng là bản tính của thân phận nhà thơ, còn cái “cỗi nguồn” cố quận mới chính là cõi chân như, bản nguyên Bùi Giáng. Và, cũng hình như, trong tầm thấu đáo triết học mà Bùi Giáng là bậc thầy, ta có cảm giác “tuy hai mà một”:  Hỏi tên?Rằng biển xanh dâu

            Hỏi quê? Rằng mộng ban đầu đã xa

            Gọi tên là một hai ba

            Đếm là diệu tưởng đo là nghi tâm (Tặng Mã Giám Sinh)

 Như vậy, dù một thân phiêu bồng hay một hồn cố quận, bắt đầu hay cuối cùng, đi hay ở, dừng lại hay khởi hành, phía trước hay phía sau… thì cái kết thúc vẫn là cái ban đầu của con người và thơ ca Bùi Giáng: Đã đi đã đến cuối trời/ Đã về như vẫn muôn đời đã đi (Mùa Màng Tháng Tư). Cái “đồi sim trái chín” mà ông từng “lùa bò vào” từ thuở thanh xuân suốt núi đồi Trung Việt để rồi từ đó phiêu du đến mọi chốn mọi nơi thì cuối cùng vẫn là cái uyên nguyên còn lại nở thắm trong lòng ông một “màu hoa trên ngàn”, một làn “sương bình nguyên” vĩnh viễn của mùa xuân sơ nguyên từ vạn cổ. 

Hiểu và thấm thía cái triết thuyết Nhất Nguyên Thể  (Vạn vật khởi nguyên từ một thể), người đọc có thể sẽ nhận ra dáng hình và dáng thơ của “Đười Ươi thi sĩ” - khởi nguyên của loài người: Đi về trong cõi người ta/ Trước là thi sĩ sau là đười ươi/ Trận sầu kết chặt cơn vui/ Tiền trình vạn lý chôn vùi dấu chân (Gấu ôi). Và như vậy, cái câu hỏi khó trả lời xưa nay: “Bùi Giáng điên hay không điên”? cũng sẽ dần dần lộ diện như chính ông đã từng bộc bạch trong Lời tựa cuốn “Martin Hoelderlin Và Tư Tưởng Hiện Đại”: Cái kẻ dịu dàng như hươu non đành chịu bóp chết lòng mình để rống to như thú dữ. Và Nietzsche đã điên. Trước Nietzsche mấy chục năm, Hoelderlin cũng đã điên. Cùng với bao kẻ khác cũng đã điên. Để ngày nay… Để ngày nay chúng ta tụ hội về đây, xôn xao nêu câu hỏi: “Cớ sao mà điên”? Nêu một cách rất ngây thơ tròn trĩnh (trích theo “Bùi Giáng - Trong cõi người ta”, tr.393-394).

Vậy nên, Bùi - Giáng - Tỉnh như “hươu non dịu dàng” hay Bùi - Giáng - Điên “rống to như thú dữ”, cố quận hay phiêu bồng… uyên nguyên vẫn chỉ một mà thôi./.

                                   

                                                                                    Quảng Ngãi, tháng 5/2012

MAI BÁ ẤN

-------------

Tài liệu trích dẫn:

1. Bùi Giáng, Thơ Bùi Giáng chọn lọc, Nxb Tổng hợp Đồng Nai (2005)

2. Bùi Giáng, Mưa nguồn, Nxb Văn nghệ tái bản, Tp Hồ Chí Minh (2005)

3. Bùi Giáng, Rong rêu, Nxb Văn nghệ tái bản, Tp Hồ Chí Minh (2005)

4. Bùi Giáng, Mười hai con mắt, Nxb Văn nghệ tái bản, Tp Hồ Chí Minh (2005)

5. Bùi Giáng, Tuyết băng vô tận xứ, Nxb Văn nghệ, Tp Hồ Chí Minh (2005)

6. Bùi Giáng, Thơ vô tận vui, Nxb Văn nghệ, Tp Hồ Chí Minh (2006)

7. Bùi Giáng, Thơ vinh hoạ, Nxb Văn nghệ, Tp Hồ Chí Minh (2007)

8. Nhiều tác giả, Bùi Giáng - Trong cõi người ta, Nxb Lao Động, Trung tâm Văn Hóa Ngôn Ngữ Đông Tây (2008)

PHẢI CÓ NHỮNG BIỆN PHÁP “MẠNH” VỚI NHỮNG NGƯỜI KHOÁC ÁO NHÀ VĂN NHƯNG LẠI BÀNG QUAN VỚI VĂN HỌC

Chưa hết, vừa rồi, đọc ý kiến của một nhà văn bình luận về truyện ngắn "Lỏng và tuột" của nhà văn Trần Đức Tiến (được tải trên trang web của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn), tôi thấy nhà văn này mấy lần nhắc tới tác phẩm "Đi về nơi hoang vắng" của nhà văn Nhật Tuấn và tấm tắc cho rằng, tác phẩm này còn "trên cả "Nỗi buồn chiến tranh" và "Thời xa vắng" bởi chiều sâu tư duy, tầm cao tư tưởng và sự tinh tế trong nghệ thuật ẩn dụ". Tôi cũng "ngờ ngợ" không rõ, với những nhận xét trên, nhà văn nọ có thực đọc (và đọc kỹ) cuốn sách của nhà văn Nhật Tuấn không, bởi - theo như tôi biết (và một độc giả khác lên tiếng nhận xét sau đó) thì nhà văn Nhật Tuấn không có cuốn nào là cuốn "Đi về nơi hoang vắng" cả, mà chỉ có cuốn "Đi về nơi hoang dã". Bạn đọc này nhận xét thật dí dỏm: "Trời ơi, hoang dã so với hoang vắng thì lùi xa về tiền sử tới cả triệu năm". 

KHI NHÀ VĂN KHÔNG CHỊU LÀM… ĐỘC GIẢ

Thi thoảng trên báo chí, chúng ta lại bắt gặp những bài viết rôm rả bàn luận, góp ý nhằm "nâng cao chất lượng sáng tác cho cả một nền văn học", với những kỳ vọng rất... vĩ đại, trong khi có một điều giản dị nhưng thiết thực, là làm sao để con người trong cuộc sống đương đại không từ bỏ thói quen đọc sách, thì lại ít được các tác giả chú ý đề cập.

Theo tôi, đối với những người viết văn, đây là một điều tối cần thiết, bởi như ai đó nhận xét, đến nhà văn lớn cũng cần lời động viên nhỏ. Một vị tướng sẽ mất "uy" nếu không có những người lính "tiền hô hậu ủng"; một nhà văn sẽ trở nên vô vị nếu sách mình in ra không có người đọc. Nhưng thực tình, cùng nghiêm khắc nhìn lại, độc giả của chúng ta hiện nay ở đâu? ở đâu, nếu như chính chúng ta, những người viết còn chẳng tha thiết với việc đọc sách của nhau? Thậm chí, mang danh là người cầm bút, mà đến những cuốn sách thuộc hàng kinh điển, có thể xếp vào danh mục "sách của mọi nhà" cũng không buồn đọc, thì hy vọng gì tới những độc giả suốt ngày phải đầu tắt mặt tối lo việc mưu sinh?

Còn nhớ trước đây, trong những năm tháng chiến tranh, một nhà văn thuộc hàng  lãnh đạo của Hội Nhà văn Việt Nam đã đọc diễn văn khẳng định mạnh mẽ rằng, nền văn học của chúng ta là một nền văn học lớn, chẳng thua kém bất cứ nền văn học nào trên thế giới. Vậy nhưng đi vào tìm hiểu, tôi lại được biết, bình sinh vị này rất ít đọc sách của các tác giả trong nước. Tôi từng được nghe con trai của nhà văn nọ kể: Bấy giờ là vào thập niên 80 (của thế kỷ XX), tiểu thuyết "Cù lao Chàm" của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn ra đời, gây xôn xao dư luận bạn đọc cả nước. Một cuộc hội thảo được tổ chức xoay quanh sự kiện này.

Là một trong những người được mời tham gia phát biểu, song chỉ đến trước thời điểm diễn ra hội thảo chừng một tiếng, ông nhà văn nọ mới lật giở xem qua vài trang của cuốn tiểu thuyết. Vậy mà, khi vào hội thảo, nghe ông phát biểu một cách say sưa, hùng hồn, ai cũng tin là ông đã nghiền ngẫm cuốn sách này rất kỹ, và ngay từ lúc cuốn sách… mới ra đời. Riêng người con trai của ông nhà văn thì tự hào cho rằng bố mình có "ăngten" rất thính nhạy, chỉ qua một vài ý kiến đề dẫn, ông đã nắm bắt được những đặc điểm cơ bản của cuốn sách. Cũng có người biết thực hư câu chuyện lại cho rằng, sở dĩ những người nhận thấy phát biểu của ông nhà văn nọ là "sâu sắc" là bởi rất có thể họ cũng như ông, chỉ đọc cuốn sách một cách lớt chớt mà thôi.

Trước đây, trong một bài viết, tôi từng nhắc tới chuyện sau khi nhà văn Nguyễn Khải tạ thế, có cây bút viết bài phúng viếng ông, đã nói mình rất tâm đắc với tiểu thuyết "Mùa lạc" của Nguyễn Khải (trong khi Nguyễn Khải không có cuốn "tiểu thuyết" nào như vậy, mà chỉ có một truyện ngắn lấy tên "Mùa lạc" từng được đưa vào giảng dạy trong nhà trường). Và tôi đã viết lại rằng, ý kiến đó khiến tôi "ngờ ngợ", không rõ người viết có thực đọc tác phẩm nói trên của nhà văn Nguyễn Khải không? Gần đây, đọc những bài viết có tính phúng viếng nhà văn Băng Sơn, tôi cũng "ngờ ngợ" không rõ các tác giả viết về ông với những nhận định chắc nịch kia có đọc những cuốn sách mà họ đề cập tới? Bởi nếu đọc, chắc họ không thể nhắc nhầm cuốn sách mang tên "360 phố phường Hà Nội" của Băng Sơn ra thành "Hà Nội 36 phố phường" (gần trùng với tên cuốn sách "Hà Nội băm sáu phố phường" của Thạch Lam) được.

Cũng vậy, cách đây hơn tháng, trên báo điện VietNamnet, tôi được đọc bài viết có cái tiêu đề khá to tát "Tại sao văn học Việt chưa có tác phẩm đỉnh cao?". Tôi đọc và càng tin (cũng như thêm hiểu vì sao) văn học Việt Nam "chưa có tác phẩm đỉnh cao" thật, bởi trong bài viết, nữ tác giả sau khi chê trách nền văn học chúng ta không có được những "đỉnh cao" nghệ thuật như một số kiệt tác của văn học hai nước Nga, Trung Quốc, đã dẫn ra tên một số cuốn, và cuốn của nhà văn Nga Bulgacov được tác giả này dẫn ra là "Nghệ nhân Maraghita" (đúng ra phải là "Nghệ nhân và Magrarita"). Chỉ nội một cái tên mà sai đến hai lỗi vậy, tôi ngờ rằng tác giả nhắc mà chưa đọc cuốn sách. Bởi đọc thì sẽ thấy, nghệ nhân và Magrarita là hai nhân vật khác nhau, một nam một nữ, chứ không có nghệ nhân nào tên là Maraghita cả.

Chưa hết, vừa rồi, đọc ý kiến của một nhà văn bình luận về truyện ngắn "Lỏng và tuột" của nhà văn Trần Đức Tiến (được tải trên trang web của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn), tôi thấy nhà văn này mấy lần nhắc tới tác phẩm "Đi về nơi hoang vắng" của nhà văn Nhật Tuấn và tấm tắc cho rằng, tác phẩm này còn "trên cả "Nỗi buồn chiến tranh" và "Thời xa vắng" bởi chiều sâu tư duy, tầm cao tư tưởng và sự tinh tế trong nghệ thuật ẩn dụ". Tôi cũng "ngờ ngợ" không rõ, với những nhận xét trên, nhà văn nọ có thực đọc (và đọc kỹ) cuốn sách của nhà văn Nhật Tuấn không, bởi - theo như tôi biết (và một độc giả khác lên tiếng nhận xét sau đó) thì nhà văn Nhật Tuấn không có cuốn nào là cuốn "Đi về nơi hoang vắng" cả, mà chỉ có cuốn "Đi về nơi hoang dã". Bạn đọc này nhận xét thật dí dỏm: "Trời ơi, hoang dã so với hoang vắng thì lùi xa về tiền sử tới cả triệu năm".    

Nhiều dẫn dụ xung quanh việc đọc của các nhà văn vô tình lại làm tôi nhớ tới lần một tác giả người Việt, nhân nhắc tới tên tuổi nhà văn Anh gốc ấn Độ Salman Rushdie đã gọi cuốn tiểu thuyết "Những vần thơ của quỷ Satan" của ông là một... tập thơ. Có lẽ vì nghe cái tiêu đề "Những vần thơ...", mà tác giả quy cho nó là... thơ chăng?

Trước cuộc sống có tốc độ phát triển chóng mặt như hiện nay, nhiều người viện dẫn  lý do "thiếu thời giờ" để biện giải cho việc ít đọc sách của mình. Kỳ thực, như nhà văn Tô Hoài có lần thổ lộ với tôi (khi tôi thể hiện sự thán phục trước sức viết, sức đọc của lão nhà văn), rằng thì "Con người ta thích chơi chứ mấy ai thích... viết, thích... đọc. Vả lại, chơi mới tốn thời gian chứ viết, chứ đọc thì tốn mấy...". Tôi cho rằng ý kiến này không phải không có cơ sở. Thì trong thực tế, chúng ta chẳng từng chứng kiến những chuyện rất chi là "nghịch cảnh": Thân nhau, quý nhau, có thể rủ rê nhau đi hết quán này quán khác, nhậu nhẹt tưng bừng, nói cười rổn rảng; rồi mỗi dịp hội họp thì tay bắt mặt mừng, hỉ hả tào lao với nhau đủ chuyện trên trời dưới đất, song thử hỏi có được bao nhiêu người trong số ấy ta có thể kể tên chính xác một vài tác phẩm (hoặc đặc điểm cơ bản) trong đời sáng tác của họ, dù rằng sách họ in ra, ta đều được biếu, tặng? Lẽ nào việc chơi, việc nhậu thì "thoải mái vô tư", mà để dành một chút thời gian cho việc đọc nhau lại khó đến vậy sao?

Nói tới đây, bất giác tôi lại nhớ tới chuyện xảy ra với một lão nhà văn nọ. Ông là một nhà văn có thâm niên trong quân ngũ, từng tham gia các chiến dịch lớn từ thời chống Pháp tới chống Mỹ. Sách ông được in dày cả... mét, dễ tới dăm bảy chục cuốn. Vậy mà, tại một cuộc gặp gỡ giữa lãnh đạo Thành ủy Hà Nội và các văn nghệ sĩ thủ đô lần ấy, ông đã phải bức xúc lên tiếng "tố cáo" một ủy viên BCH Hội Nhà văn về việc ông tặng sách vị này tới hơn một năm, song "vừa rồi hỏi lại thì vị nói vẫn chưa bố trí được thời gian để... đọc". Kết luận vấn đề, nhà văn nọ đề nghị Thành ủy Hà Nội phải có biện pháp "mạnh" với những người mà ông cho là "khoác áo nhà văn nhưng lại bàng quan với văn học".

Mặc dù rất đồng cảm với nỗi niềm của lão nhà văn, nhưng tôi hiểu, bức xúc thì bức xúc thế thôi, một khi ai đó đã không chịu đọc thì ta cũng chẳng cách nào buộc họ làm khác được. Thậm chí, có nhà văn còn phát biểu trắng trợn: "Tôi chẳng hơi đâu chịu mất thời gian để đọc những tác phẩm mới ra lò, chưa rõ giá trị thế nào. Thà làm trò thằng khôn còn hơn làm thầy thằng dại. Cứ chọn tác phẩm đoạt giải Nobel mà đọc". Một tác giả khác thì mềm mại hơn: "Mỗi lần đọc trang sách hay của một tác giả nào đó, tôi lại thèm viết vô cùng. Những lúc đó tôi tự trách mình: Sao không đầu tư nhiều thời gian hơn nữa cho việc sáng tác. Thế là, tôi bỏ ngay cuốn sách đang đọc dở ấy xuống, và lao vào viết". Từ những dẫn dụ trên, ta có thể thấy rằng, không phải cứ tặng sách cho các nhà văn là ta có thể yên tâm đã tìm được người đọc tâm đắc. Theo chỗ tôi biết, nhiều người khi mới theo mộng văn chương đã đọc một lượng sách lớn hơn rất nhiều khi họ trở thành một nhà văn danh tiếng.

Cổ nhân từng nói "bể học mông mênh", không ai có thể tự tin vỗ ngực rằng mình cái gì cũng biết. Cũng vậy, số lượng sách mà một đời người có thể đọc hết so với "túi khôn nhân loại" chắc chắn cũng chỉ như muối bỏ bể. Song vấn đề là khi đưa ra ý kiến về một tác giả, tác phẩm nào đó thì phải trên cơ sở "kỷ luật phát ngôn", nghĩa là có đọc hãy nói, chứ đừng nhắm mắt phán bừa, kiểu "thầy bói xem voi". Hơn nữa, đã là nhà văn, là người cầm bút thì dù với lý do gì, cũng không nên bàng quan với những gì mà đồng nghiệp của mình lao tâm khổ tứ tạo ra. ở đây, tôi hoàn toàn tán đồng ý kiến của TS Nguyễn Mạnh Hùng, Giám đốc Công ty Cổ phần sách Thái Hà khi ông cho rằng: "Để xây dựng thói quen đọc sách cho trẻ thì cha mẹ hãy là người bắt đầu". Mượn cách nói này của ông, tôi cũng xin có đôi lời: "Để xây dựng thói quen đọc sách cho độc giả thì giới cầm bút hãy là những người bắt đầu..."

Theo  Phạm Khải - CAND

NHÀ PBVH NGUYỄN HOÀNG ĐỨC: GIẢI THƯỞNG KHÔNG CÓ TIÊU CHÍ, LOANH QUANH CHẤM TRAO CHO CÁC ĐỒNG ĐỘI THUỘC HỆ “NƯỚC PHỞ MẬU DỊCH” GIỐNG MÌNH

“Còn các nhà văn, nhà thơ hiện giờ ra sao? Ở Việt Nam hiện nay đang có tình trạng cả khoa đều làm bằng thạc sĩ bằng cách tự chấm cho nhau, mà nhân gian vẫn nói đùa “chín phẩy năm” điểm tức là “nắm phải chim”. Có nhiều nhà thơ ẵm hết giải bé đến giải to, nhưng rút cục vẫn phải thừa nhận “chúng ta là tép”.

Giải thưởng không có tiêu chí, chỉ loanh quanh chấm và trao cho các đồng đội thuộc hệ “nước phở mậu dịch” giống mình, thì làm sao có thể phát hiện ra nhân tài. Thật ra nói đích xác, người ta đánh chặn hiền tài nhiều hơn là phát hiện. Nhưng than ôi ống kính mậu dịch bé lắm, giải thưởng thì ít, nhưng hội viên đông nghìn nghịt đang kéo đàn kéo đống đòi qua cửa hẹp mỗi năm, làm sao đòi đến lượt đây?”

CƠ HỘI TỰ SỈ CHO CÁC NHÀ VĂN VIỆT NAM

Việc nữ nghệ sĩ Kim Chi từ chối nhận giải thưởng từ thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng có lẽ là một trường hợp xưa nay chưa từng có ở Việt Nam. Để bình bầu có lẽ chị cũng đứng vào hàng vĩ nhân lương tâm của thế giới. Kim Chi chỉ là diễn viên điện ảnh, có nghĩa là, chị chỉ là người dùng ngoại hình để thể hiện nghệ thuật. Chị hiển nhiên là phận đàn bà – nữ nhi – chân yếu tay mềm, vậy mà dám dấn thân dũng cảm sống theo tiêu chí của lương tâm mình, phù hợp với ý chí chung của công ước quốc tế và dân chúng lương thiện, đủ thấy đáng chiêm ngưỡng đến mức nào!

Vậy mà hãy nhìn đa số các nhà thơ, nhà văn, văn nghệ sĩ, hay trí thức của nước Việt ta, dù là những tác giả có tư duy và sáng tạo bởi bộ não, cảm xúc đòi hỏi phải tinh tế, vấn đề trọng đại và vĩ mô của tinh thần, đã có vị nào dám từ chối giải thưởng lớn đến thế chưa, hay là các vị còn bận chen chúc nhau lách qua kẽ cửa hẹp của Hội Nhà văn, rồi đua nhau kiễng gót hái giải thưởng từ cấp làng, cấp xã, cấp tỉnh, rồi trung ương?

Việc chị Kim Chi từ chối giải thưởng của thủ tướng, xét về mặt lý thuyết là đứng hàng đầu nhân phẩm, cũng như lương tâm nhân loại. Đó là cách Bất thừa nhận, hay Bất cộng tác một cách bất bạo động. Từ chối gía trị quan diện của nhà nước bất xứng để xác định giá trị theo lẽ phải thường trực của loài người.

Lý thuyết đó về mặt nhân phẩm đứng chót vót trên đỉnh cao nhân loại. Nhà tư tưởng Mỹ, ngài Thoreau đã không đóng thuế để chịu vào tù. Ông nói: tôi không thể đóng thuế cho một chính quyền mà nó dùng đồng tiền đó vào những việc làm sai trái nhằm chống lại nhân dân. Lý thuyết của ông được gọi là “Bất hợp tác” (non-contact). Ngài Gandhi đã không mất một viên đạn nào để đòi độc lập cho dân Ấn Độ, khiến không chỉ dân tộc Ấn phong thánh cho ngài với cái tên thánh Gandhi, mà còn khiến nhiều chính phủ ở Âu Mỹ trọng nể. Gandhi thừa nhận đã lấy Thoreau làm người thầy của mình, và học tập cái “Bất cộng tác” của Thoreau để biến thành cái “Bất bạo động” (non-violence) của ông.

Hãy thử nhìn Kim Chi, với mức độ rụp một cái từ chối giải thưởng từ tay thủ tướng đương thời, chẳng phải là bất cộng tác ở tầm vóc cao nhất sao? Thủa xưa hai bà Trưng Trắc và Trưng Nhị tuy là niềm tự hào của nước Việt, nhưng đó là niềm tự hào bất đắc dĩ, vì hai bà quần hồng phải đứng lên đánh ngoại xâm thử hỏi những mày râu sức dài vai rộng đi đâu? Giờ hãy nhìn vào đội ngũ đàn ông Việt Nam, cả nghìn người mỗi năm vẫn còn lo chen chúc đòi vào hội. Vận nước đâu có lo, danh dự thì xa lắc, hoài bão thì bò quanh chiếu thơ ú ớ mấy thán từ biến thể về tình dục… so với Kim Chi có sỉ nhục không?

Chuyện của Kim Chi khiến chúng ta nhớ đến học giả Nguyễn Hiến Lê (1912-1984), cách nay đúng 40 năm (1973) tại Việt Nam Cộng Hoà khi từ chối nhận Giải tuyên dương Văn học Nghệ thuật của báo Tiền Tuyến thuộc chính phủ. (Giải 1 triệu đồng tương đương 25 lượng vàng).

Ông để lại một câu nói thật nhân văn: “Mỗi người đã phải đóng vai trò trong xã hội thì tôi lựa vai trò thư sinh. Sống giữa sách và hoa, được lòng quí mến, tin cậy của một số bạn và độc giả, tôi cho là sướng hơn làm một chính khách được hàng vạn người hoan hô. Nhưng làm nhà văn thì phải độc lập, không nên nhận một chức tước gì của chính quyền…” (Nguyễn Hiến Lê)

Còn các nhà văn, nhà thơ hiện giờ ra sao? Ở Việt Nam hiện nay đang có tình trạng cả khoa đều làm bằng thạc sĩ bằng cách tự chấm cho nhau, mà nhân gian vẫn nói đùa “chín phẩy năm” điểm tức là “nắm phải chim”. Có nhiều nhà thơ ẵm hết giải bé đến giải to, nhưng rút cục vẫn phải thừa nhận “chúng ta là tép”. Giải thưởng không có tiêu chí, chỉ loanh quanh chấm và trao cho các đồng đội thuộc hệ “nước phở mậu dịch” giống mình, thì làm sao có thể phát hiện ra nhân tài. Thật ra nói đích xác, người ta đánh chặn hiền tài nhiều hơn là phát hiện. Nhưng than ôi ống kính mậu dịch bé lắm, giải thưởng thì ít, nhưng hội viên đông nghìn nghịt đang kéo đàn kéo đống đòi qua cửa hẹp mỗi năm, làm sao đòi đến lượt đây?

Xin hãy nhìn bài học của Kim Chi và Nguyễn Hiến Lê. Còn nếu ngoảnh mặt đi, ta mãi mãi chỉ là nhà thơ trên chiếu rách nỉ non, nếu có chút kiêu hãnh thì chỉ là thứ hãnh diện trong xó tối, làm sao có thể là niềm tự hào của ánh sáng vinh quang nhân loại?

17/01/2013

NGUYỄN HOÀNG ĐỨC

BÁO TUỔI TRẺ: MÙA GIẢI “HỤT HẪNG” CỦA HỘI NHÀ VĂN VÀ CHÍN THÀNH VIÊN CHUNG KHẢO GIẢI THƯỞNG LÀ NHỮNG AI?

"Cuối cùng là ý kiến bàn luận và bỏ phiếu kín của chín thành viên chung khảo: nhà thơ Hữu Thỉnh - chủ tịch hội đồng, nhà văn Nguyễn Trí Huân, nhà thơ Lê Quang Trang, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, nhà lý luận Phan Trọng Thưởng, nhà văn Ðình Kính, nhà thơ Văn Công Hùng, nhà văn Vũ Hồng, nhà văn Ðào Thắng".

MÙA GIẢI “HỤT HẪNG” CỦA HỘI NHÀ VĂN

TT - Sau giải thưởng văn học nghệ thuật thủ đô 2012, tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ tiếp tục đoạt giải thưởng duy nhất dành cho văn xuôi trong Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2012.

Mảng thơ được coi là gặt hái với ba tập thơ đoạt giải: Giờ thứ 25 (Phạm Ðương), Trường ca chân đất (Thanh Thảo), Màu tự do của đất (Trần Quang Quý). Tiểu luận Ða cực và điểm đến (Văn Chinh) đoạt giải lý luận phê bình. Văn học dịch không có tác phẩm nào được trao giải, thậm chí không có tác phẩm vào vòng chung khảo.

Hội cũng trao bằng khen cho tiểu thuyết Trò chơi hủy diệt cảm xúc (Y Ban), tiểu thuyết lịch sử Thế kỷ bị mất (Phạm Ngọc Cảnh Nam) và hai tập thơ Chất vấn thói quen (Phan Hoàng), Hoa hoàng đàn nở muộn (Khuất Bình Nguyên).

Trả lời thắc mắc của Tuổi Trẻ về kết quả khá "hụt hẫng" của giải năm nay - khi những tác phẩm "đình đám" như Sông (Nguyễn Ngọc Tư) hay Dấu về gió xóa (Hồ Anh Thái)... không có tên trong danh sách giải thưởng, nhà văn Nguyễn Quang Thiều - phó chủ tịch Hội Nhà văn VN - cho biết: "Ban sơ khảo đưa danh sách các tác phẩm đề cử của giải thưởng Hội Nhà văn VN 2012 từ giới thiệu của các NXB, các tờ báo về văn chương, hội viên hội nhà văn. Số lượng tác phẩm đề cử năm nay khoảng 90 tập thơ, gần 100 tác phẩm văn xuôi, 25 tác phẩm lý luận phê bình và một số tác phẩm dịch thuật. Việc xét giải dựa trên đánh giá hội đồng chuyên môn, kiểm tra thăm dò dư luận bạn đọc: các nhà văn, nhà lý luận và bạn đọc yêu văn học...

Cuối cùng là ý kiến bàn luận và bỏ phiếu kín của chín thành viên chung khảo: nhà thơ Hữu Thỉnh - chủ tịch hội đồng, nhà văn Nguyễn Trí Huân, nhà thơ Lê Quang Trang, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, nhà lý luận Phan Trọng Thưởng, nhà văn Ðình Kính, nhà thơ Văn Công Hùng, nhà văn Vũ Hồng, nhà văn Ðào Thắng".

Tuy nhiên, theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, đánh giá của hội đồng chuyên môn vẫn có vai trò quyết định nhất, các chủ tịch hội đồng chuyên môn gồm các nhà văn Nguyễn Khắc Trường (văn xuôi), Bằng Việt (thơ), Lê Thành Nghị (phê bình), Nguyễn Văn Dân (dịch thuật) là những người có uy tín trong lĩnh vực của mình, cùng với các thành viên của hội đồng chuyên môn sẽ đưa lên hội đồng chung khảo những tác phẩm có giá trị nhất xuất bản từ ngày 1-11-2011 đến 30-10-2012.

Về những tác phẩm gây dư luận nhưng không được giải, nhà văn Nguyễn Quang Thiều cho biết thành viên ban chấp hành Hội Nhà văn không ở trong các hội đồng chuyên môn nên không có động thái tác động đến kết quả được. Có thể các tác phẩm đó gây tiếng vang vì bản thân các nhà văn đã có tiếng tăm, chỉ riêng việc họ cho ra mắt tác phẩm cũng đủ thu hút công chúng, cũng có thể là tác động của truyền thông... nhưng với giới chuyên môn, nó vẫn không vượt qua được những tác phẩm khác. Ðó cũng là chuyện bình thường trong văn chương và trong việc xét giải. Lễ trao giải thưởng dự kiến diễn ra ngày 29-1 tại Hà Nội.

TH.H.

SÓNG GIÓ NỔI LÊN RỒI: NHÀ VĂN PHẠM NGỌC CẢNH NAM TỪ CHỐI “GIẢI THƯỞNG BẰNG KHEN” CỦA HỘI NHÀ VĂN VIỆT NAM 2012

Nguyễn Quang Lập: Theo tôi được biết, tiểu thuyết Thế Kỷ Bị Mất của nhà văn Phạm Ngọc Cảnh Nam được hội đồng văn xuôi đánh giá rất cao, với 6/7 phiếu ( Một người không bỏ phiếu vì chưa đọc) cuốn tiểu thuyết được xếp đầu bảng giải văn xuôi năm nay. Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã phải thốt lên:” Lâu lắm rồi mới đọc được cuốn sách hay như thế này”. Thế nhưng lên  BCH, cuốn sách đã bị đánh tuột khỏi giải chính thức, chỉ được cái bằng khen.

Thực ra các nhà văn nước ta đều có con mắt xanh, bảo họ ngu là không đúng. Nhưng khi bình xét giải thưởng họ không dám dùng con mắt xanh trời cho mà dùng cái tai văn nô để nghe ngóng từ phía cấp trên. Vì thế nhiều giải thưởng văn chương không còn tính văn chương nữa, tính hay dở đã bị tư tưởng đúng sai ném vào sọt rác. Than ôi!

Sau đây là thư ngỏ của nhà văn Phạm Ngọc Cảnh Nam:

THƯ NGỎ GỬI HỘI NHÀ VĂN VN

 Tôi Phạm Ngọc Cảnh Nam, người vừa được HNV VN công bố  tặng bằng khen năm 2012 cho cuốn tiểu thuyết “Thế Kỷ Bị Mất” của tôi.

Tôi xin giành quyền được từ chối bằng khen nầy của HNV .

Lý do đơn giản, mà ai cũng thấy là giải thưởng đã không được xét đúng theo tiêu chí văn chương. Và, cũng là để cho sự trung thực còn có chỗ trú ngụ trong ngôi đền thiêng liêng của nó là Văn Học.

Phạm Ngọc Cảnh Nam

Tác giả gửi cho Blog Quê Choa

Ý kiến của nhà văn Trần Kỳ Trung

 Tôi được một nhà văn trong Hội đồng văn xuôi của HNV cho biết, khi bỏ phiếu để đề nghị Ban chung khảo HNV trao giải thưởng chính thức năm 2012, quyển tiểu thuyết ” Thế kỷ bị mất” của Nhà văn Phạm Ngọc Cảnh Nam với đa số phiếu của hội đồng văn xuôi đề nghị trao giải thưởng, còn tập truyện ngắn ” Thành phố đi vắng” của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ được số phiếu thấp hơn. Không biết do nguyên nhân nào, quyển tiểu thuyết ” Thế kỷ bị mất”, như nhà thơ Văn Công Hùng cho biết, chỉ trao “bằng khen…”. Và giải văn xuôi về tiểu thuyết của HNV, năm 2012, không có giải thưởng chính thức!!!

 Nghĩ về nhà văn Phạm Ngọc Cảnh Nam, tôi thực sự khâm phục sức viết và sức sáng tạo của anh. Với cuốn tiểu thuyết ” Thế kỷ bị mất” anh “phục dựng” lại phong trào Duy Tân, những tính cách bất chấp, tầm tư tưởng vượt thời đại của các lãnh tụ lớn, lãnh đạo phong trào này. Một giai đoạn cam co lịch sử mà dân tộc phải tự vận hành tìm hướng đi, được Phạm Ngọc Cảnh Nam viết với bút pháp sinh động.

 Tính thời sự của cuốn tiểu thuyết rất lớn.

 Tôi nghĩ, đây là ý kiến cá nhân, quyển tiểu thuyết này trao giải thưởng chính thức của HNV là xứng đáng.

 Nhưng rất tiếc…!

 Tôi cũng nói thêm, tên cuốn tiểu thuyết là ” Thế kỷ bị mất” theo thông báo của HNV qua blog một Ủy viên ban chung khảo lại biến thành là ” Một thế kỷ bị mất ” khiến cho nhà văn Phạm Ngọc Cảng Nam cũng ngỡ ngàng. Tôi giải thích cho nhà văn biết: Ban chung khảo của HVN không phải ai cũng am hiểu văn xuôi như các anh, chị trong hội đồng văn xuôi, nên lẽ nhầm tên sách là thường!!!

 Tôi cũng đề nghị nhà văn Nguyễn Khắc Trường, chủ tịch hội đồng văn xuôi, nên có trong ban chung khảo của HNV . Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã nói: ” Không phải dễ có cuốn tiểu thuyết hay như cuốn ” Thế kỷ bị mất”, nhất là trong bối cảnh hiện nay.

 Nhiều người cũng ủng hộ quan điểm này.

Theo blog TKT